کیەنی رووژناێ ئەدەبیات کوردی / نووڕستنێگ و کارنامەی «مەسعوود قەنبەری»، نۊسەر و شاعێر کورد/مازیار نەزەربەیگی

 

 

ساڵ ١٣٧٦ هەتاوی بۊ گ ئامووژگارێگ جوان، هاتێ هڵایە ٢٣ یا ٢٤ ساڵان و خوەش پووش (ئەو ساڵەیلە ئەوەیش لە شارێگ کەمدەس و لە هۊرەو چێ لەوای شاباد، زۆرم ئامووژگارەیل مەژبوور بۊن شواڵ و شەۊ وێڵ وشاێگ بکەنە وەر و دو ویژە شڵنگ وەلێانا بوود، هەر چۊزمانێان چرچ خستە دڵ ئایەم، ئەمان کەسەیلێگ هەم بۊن گ تواسن لە ئێ هێڵ سوورەکی و زوورەکیە بکەفنە لا و لانکەم تیپ خاسێگ داشتوون) هاتە ناو کڵاس و بڕیار بۊ ئەڕای ماوێگ وە جی ئامووژگارێ گ ئەو ساڵە داشتیم دەرسمان بەێدن. هەر لە سەرەتاوە دەسەپێ بۊ گ خوەمان هۊردە هۊرد وەپێ بناسنیم و ئێکەش بڕیار بۊ لە باوەتی ژیان خوەمان بنۊسیمن و گەپ بەیمن. ئەڕای یەکمین جار بۊ گ تەتیایمنە شێوەی تازەێگ لە دەرس دان یەی ئامووژگار گ تەنیا ئەڕای یەگ ریازی و دینی ئەڕامان شیەو بکەێد ناتۊد، هاتۊد تا وەپیمان بۊشێد کییمن، لە کوو هاتیمنە و ئەڕای کوو پسای چیمن و یە هاتێ خاسترین دەرسێگە گ هەر مناڵێگ، هەر لە مەدرەسە و وەتایبەت لە سەرەتاوە (دەبستان) بایەس یای بگرێد. منیش ئێ بەختە داشتم ئەڕای ماوەێگ، هەرسەی کوڵ، ئەمان لە وەخت خاس (دە ساڵان) ئامووژگارێگ داشتووم گ وە خاسی رەسۊدەو مناڵ لە مەدرەسە هەوەجە وە چوە دێرێد، ئێ ئامووژگارە «مەسعوود قەنبەری» ناوێ بۊ گ ساڵیان دۊای ئەوە لەنوو لە ناو جەهان ئەدەبیات تەتیایمنە یەکا و هەمیشە ئەڕام لەوای یەی ئامووژگار، هاوڕێ زەین و پێنۊس من بۊە و مەنێە.

بەڕێز مەسعوود قەنبەری لە لوو کار ئامووژگاری گ وە دڵنیاوە تۊەنم بۊشم یەکێگ لە تایبەتترین ئامووژگارەیل بۊ، ئەڕای ئەدەبیات کوردی فرە کووشیە، ئەوەیش لە ساڵەیلێ گ کەمتر کەسێگ وەرەو ئێ گەپە چێە. هەرسەی زانیم گیر و گرفت هەم لە لایەن رامیاری و هەم ئابووری ئەڕای مەردم وڵات خوەمان فرەسە، ئەمان کەسەیلێگ لەوای کاک مەسعوود هەم کووشین رێنۊس کوردی جیەو بکەفێد و هەم کووشین گ ئەدەبیات نوو و پڕ ناوەڕووکێگ لە وڵات بنیە بگرێد. لە ساڵەیل سەرەتایی فرە لە نۊسەرەیل و شاعێرەیل تەنیا چێنە شوون وەتن بڕێگ شێعر ئەڤینداری یا تۊلەکی کردن وە سووژەیل رووژ ئەڕای دەهەی فەجر و هاتێ ئەر بۊشم نەوەد لە سەد ناوەڕووک ئەو ساڵەیلە هەر ئێ گەپەیلە بۊە فرە گەن نەوەتمە، ئەمان بۊە کەسەیلێگ لەوای مەسعوود قەنبەری گ لە ساڵەیل سەرەتایی یانێ ١٣٨٨ هەتاوی، کوومەشێعر «گوورانیەیل وا» بڵاو کردێە گ هێمانیش یەکێگ لە کوومەشێعرەیل پێشڕەوە و ئەڕای ساڵیان ترەکیش قسیە ئەڕای وەتن دێرێد. هەنای نووڕیمنە ئێ کوومەشێعرە تەتیەیمنە ناوەڕووکێ گ وەرجە یە لە ناو کوومەشێعر کوردی کەڵهرێ نەیمنە یا ئەگەر بۊە تەک تووک لە شاعێرەیل ترەک وە جی مەنێە:

… ماموستاێگ و قه‌ێرێ مناڵ/ له ‌ناو زبیلدان سنوورێگ/ كرجگه كردنه‌ و/ ماموستا له ‌ده‌رز تێوڵ ته‌خته‌ڕه‌ش شكیاگ نـۊسێ:/ – «ئیمه كییم؟!» / – «مناڵه‌یل! ده‌فته‌ره‌یلدان درارن!»/ مناڵه‌یل بێ‌«جوقرافیا» / مناڵه‌‌یلێ گ كتاو «دیرووک» گوم كردنه / مناڵه‌یل ژل و جاجگ ‌و كونكوور و فارسی كۊیه‌یله/ مناڵه‌یل ڕه‌ش‌رۊت «سیكار»و «واكس»/ یه‌ێ بڕ گیژ و كشمات/ وه واق په‌ڕی، نووڕن‌ و/ یه‌ێ بڕ، وه ‌نه‌زانسه‌ێ ڕه‌نگینێ خه‌نن…

یا

نووڕگه‌= له چه‌و چاڵاو/ «به‌رز» یانێ:/ دریژاێ خوه‌ێ و/ «ئاسمان» یانێ:/ چه‌نه په‌نج قورووشیێگ!

یا

م دی له‌ێ مه‌ته‌ڵه‌یله‌ شه‌كه‌ت بۊمه / كی زانێ؟ / هاتێ باپیر و نه‌نگم / ئێ سێف شه‌ڕه‌ نه‌خواردۊن / هاتێ جوور «سیزیف» / زه‌قه‌ڵی له‌ كار خودا كردۊن! / هاتێگیش گه‌نه‌ڵخه‌یل دنیا‌یل تره‌ک بـۊمن / ک فڕه‌مان دانه‌ له‌ێ گه‌نه‌ڵخه‌دان دنیا / م شه‌كه‌ت تر له‌ وا / تیه‌نگ تر له‌ ئاو / ته‌نیاتر له‌ شه‌و / له‌ وه‌راێوه‌ر جامه‌ک بانان وسامه ‌و / نووڕم و‌ه خوه‌م / دی ئڕام فه‌رخێ نه‌ێرێ / كام ئاێه‌م ئاول كام قه‌ڕن كام به‌هه‌یشت بووم؟ / یا كام مه‌یمۊن باێه‌قووره‌ت بن كام ئشكه‌فت دیرووک؟/ یا كام ته‌ک یاخته‌، له‌ بن كام ئقیانووس؟/ من و ته‌نیای لفانگیم/ من و ره‌نج براێ هاوپێشت/ من و شێعر هاوزاد یه‌ک/ شێعر هه‌ر شه‌و/ له‌ ناو وشه‌یل زه‌خمی م وه‌ دنیا تێ/ و‌ م هه‌ر شه‌و/ له‌ ناو ده‌نگ زه‌خمی شێعرێگ پێیا بووم!

لە ناو ئێ نموونەشێعرەیلە گ لە کوومەشێعر گوورانیەیل وا هەڵوێژانمە تەتیەیمنە ناوەڕووکێگ نوو هەم لە باوەتی رامیاری و سووژەیل مێژوویی و کوومەڵایەتی و هەم لە لایەن مژارەیل رووشنفکری. جیا لە ناوەڕووک، زوان شێعری مەسعوود قەنبەری، زوان شێعر ئمڕووژە، زوانێ گ هەم ئەڕای وەردەنگ رواڵەتی ئەدەبیات چێژبەخشە و هەم ئەڕای وەردەنگ تایبەتی، چۊن لە ناو شێعرەگانێ، وشەگان وە درسی وەل ئیماژەگان پەیوەندی گرتنە تا خوەیان لە بان هێڵ ئازاێگ بڕەسننە ناوەڕووک ئمڕووژین، و ئێ هەڵکەفتە تەنیا وە مدوو زەین پڕ و رووشن شاعێرە، چۊن وە درسی لە دنیای گ لە تووێ ژیەێد رەسیەسەو و وەلێا پەیوەندی گرتێە، چۊن نیشتێە لە بانێ فکر کردێە، چۊن تەقچوو داس، چۊن خوەنیە، چۊن پتەکەنی کردێە؛ سە شاعێر جیا لە هەست و هاڵ شاعێرانە، جیا لە مووسیقای زەینی، جیا لە ئەوڕەسینەیل هەیتاهەیتی، هەوەجە وە تێکووشین فکری دێرێد و ئەڕای رەسین و ئێ بەرە بایەس بخوەنێد، بایەس بۊنێد، بایەس بناسێد، بایەس پێجوو بوود؛ تایبەتمەنیێ گ لە ناو مەسعوود قەنبەری دۊنیمن، و تەنانەت ئەگەر کەسێگ بوود و کاک مەسعوود نەناسێد یا هەر وەلێا هاتچوو نێاشتۊد هەم لە ئێ تایبەتمەنیە رەسێدەو چۊن کاک مەسعوود لە ناو بەرهەمەیل خوەێ ئێ شوون پا ئەڕای وەردەنگ هیشتێەسە جیا و لە ناو شێعرەیل تازەترێ هەم تۊەنیم بۊنیم:

ئیمە زامەگان و خەمەگان کوو کردیم/ بۊن وە کۊیەسان/ ئرمێسەیلمان گریە دایم لە یەک/ بۊن وە رووبار/ ئیمە ڕخ و چرچەیل چاڵ کردیم/ بۊن وە زەیۊلەرزە/ قار و قین  لە ناخ دڵ شاردیمەو/ بۊن وە گڕکان/ ئیمە لە خێاوانەیل/ گیسەیل بڕیاگ ھەڵڕشانیم/ بۊن وە گەردەلۊل/ ھاااااااااای…/ زمسان دەس قۊچ/ لە چارەنۊس ئیمە پاوا بار/ ئێرە ئیسگاێ ئاخرە..!

یا

ئیمە قەڵبەیلمان فرەتیم دایمە نان../ دی نیەتۊیەنیم وە عشق فکر بکەیم/ جوور ئێ پەڵنگ پیرە/ لە قەێ ئێ پەتوو کۊیەنە /ک نیەتۊیەنێ وە کۊیەسان../ جوور ئێ باخچەێ کاڵەو بۊ قالیە/ ک نیەتۊیەنێ وە وەهار/ جوور ئێ ماسی ناو ئاوژیدانە/ ک نیەتۊیەنێ وە دەریا../ فکر بکەێ.!

کاک مەسعوود قەنبەری جیا لە شێعر، لە نۊسمان هەم فرە تێکووشیە تا کارێگ نوو ئەڕای ئەدەبیات کوردی لە پەل کەڵهڕی داشتوود. دو کوومەچیرووک «رووبارێ ک خوەمان لە ناوێ خنکانیم» و «دارەجەنگە» لە بەش ئەدەبیات نووخواز کوردی جیەو گرن گ تۊەنستنە هەم لە تایبەتمەنیەیل ئەدەبی ئێمڕوو بەشدار بوون و هەم تایبەتمەنیەیل زوان کوردی ئەوەیش لە بەش کەڵهڕی وە خاسی زاقەو بکەن تا وە وەردەنگ بڕەسن، هەڵکەفتێ گ فرە ساڵە نێاشتیمنە و کەمتر لە دە پانزە ساڵە ئێ رێداگرتن ئەدەبیە کەفتسە رێ و تۊەنسیمنە تا ئاستێگ زوان کوردی لە بەش کەڵهڕی لە ناو نۊسمانەیل نووخواز بێازمایم و کاک مەسعوود قەنبەری لە ئەو کەسەیلەسە گ وە خاسی لە ناو ئێ هێڵە پێش چێە.

هەنای نووڕیمنە چیرووکەیل ئێ دو کتاوە گ ناو هاوردم، هەر ئەو بنەما و چۊزمان زوانیە گ لە ناو شێعرەگان کاک مەسعوود دۊنیم، لە ناو چیرووکەگانیش دۊنیمن، زوانێگ بێ خەوش، ئێمڕووژین و دەسمیەتدەر ئەڕای بانان گ وە خاسی تۊەنستێە سووژە و ناوەڕووک وەل یەکا پەیوەندی بەێدن و لە بان هێڵ رەوایەتی گ کاک مەسعوود ئەڕای چیرووکەیل خوەی هەڵوێژانێە، یانێ کوڵبڕ، ریک و سەمبۆڵیک (شێوەیگ لە رئاڵیسم سەمبۆڵیک و رخنەگرانە)، وەرەو ئامانج ئەدەبی خوەێ پێش بچوودن و چۊزە بەێدن.

جیا لە چۊزمان زوانی و ناوەڕووکی، شێوەی کەڵگ گرتن مەسعوود قەنبەری لە دیالۆگەیل، کارامەس، ئەڕای نموونە هەنای نووڕیمنە یەکمین چیرووک لە کتاو رووبارێ گ خوەمان لە ناوێ خنکانیمن، یانێ چیرووک «ماسی»، یا هەمیش چیرووک «جنازە» یا «دارەجەنگە» لە کتاو دارەجەنگە تەتیەیمنە شێوەی ئێمڕووژین لە دیالۆگ نۊسان گ هەم فۆرم ئمڕووژین وە خوەێ گرتێە و هەم لە لایەن سمانتیک دەسمیەتدەرە و تۊەنێد وە شێوەێ کوڵ وە ئەو ئامانجە گ بایەس بڕەسێد. ئێ شێوە وە تایبەت لە چیرووک کوڵ لە سەردەم ئێمڕوو پەل سەرەکیە چۊن وەردەنگ دی ئەقەرە رەنگ و دیمەن لە جەهان ئێمڕوو دیە گ زەینێ دەرەقەت فرەترێگ لە زەین مرووڤەیل کڵاسیک دێرێد و ئیمە تۊەنیم لە ئێ دەرەقەتە دی بێ کووم کەڵگ بگریم و بەشێگ لە قوڕنە (فەزا)، کەسایەتی و ئەوڕەسین چیرووکەگە بخەیمنە مل وەردەنگا تا وەل چیرووکەگە هاتچوو زەینی بۊنێدەو و هاوبەش بوود.

هەرسەی لە وڵات خوەمان وەداخەوە چۊن هێمان هەر ئەو شێوەی کڵاسیک یا شێوەیل سەرەتایی مودڕنیسمە هالە بێز چەو، زەین وەردەنگ هاتێ هێمان هووکارە نەۊد، ئەمان یە ئەرک نۊسەرەیل و شاعێرەیلە گ ئێ کارە بکەن چۊن زەین وەردەنگ پۆتانسیڵ ئێ گەپە دێرێدن، تەنیا لەلێ وە درسی کەڵگ نەگرتێە وەنە لە جەهان ئێمڕوو وە مدوو بۊن هارموونی گشتگیر، دەرەقەت و پۆتانسیڵ مێژگ ئایەمەیل دی فرە جیاواز نیە، تەنیا جیاوازی هالە شێوەی کەڵگ گرتن، ئەگەر هەر ئەو ئەدەبیات کڵاسیکە لە بێز چەو بوود، دیاریە مێژگ وەردەنگ دی وە خوەی زامەت نیەێد لە پەلەیل نوو زەینی خوەێ کەڵگ بگرێد، سە تەمەڵەو بوود و هەر وەرەو خاپوورە و کەپووڵ کوتان زوور کەێد.

جیا لە دیالۆگ نۊسان ئێمڕووژین، بەشێگ لە چیرووک ئێمڕوو وە شێوەی نۊنەری و سەمبۆڵیک بەلەو گرێد. چۊن ئەڕای وەردەنگ دی خاوارە نیە. وە تایبەت وەردەنگ ئاگا، چۊن گاجار وە مدوو بۊن هێڵەیل قورس رامیاری و ئائینی، نۊسەر مەژبوورە لە ئێ شێوە کەڵگ بگرێد تا هەم قسیەی خوەی بۊشێد و هەم لە شەڕ ئەو هێڵە بکەفێدە لا. لە ناو چیرووکەیل کاک مەسعوود لەوای مەخش یا پشی، گەماڵ، ئایەم یا چاو یا پەڵە لە کتاو دارەجەنگە تەتیەیمنە ئێ گەپە. ئێ شێوە تایبەت وە ئەدەبیات نووخواز بڕێگ لە نیشتمانەیل لەوای خوەمانە و لە جەهان نووخواز و ئازاد دی ئێ گەپە نیەۊنیم یا کەمترە، سە هاتێ هەر ئێ پەلە لە ئەدەبیات خوەمان ئەڕای ئەوانیش چێژبەخش بوود، چۊن نووڕن، نۊسەرەیلێگ هەن گ پسای کووشن لە ناو تیەریکی، وە دەسمیەت تکنیکەیل تایبەت، شێوەی ئاگرەو نان نیشان بێەن و یە هەم هەوەجە وە زەین پڕهازێگ دێرێد و هەم هەوەجە و باڵانس کردن ئەدەبی، چۊن نەبایس جوورێ بوود گ خسار بڕەسنێد.

سە ئەو تایبەتمەنیە گ بەرهەمەیل کاک مەسعوود قەنبەری لە زوان کوردی وە تایبەت لە ناوچەی کرماشان جیاوازەو کەێد یەسە گ زەین ئێ نۊسەرە زەینێگ نووخواز و شیەوکەرە، زەینێ گ دەرەقەت بانێگ لە ئەوڕەسین سووژەیل ئمڕووژین دێرێد، لە بەرەیل کۊەنە وە تایبەت لە ئائین و ئاداب لە کار کەفتێ کەفتسە لا و ئێسە منەی رێ نووێگ گەردێ، رێ نووێ گ پسای وەپێ فکر کەێد و پسای ئەڕای وەردەنگ وە نۊسمان تیەرێدێ تا هاوڕێ بۊنێدەو، ئێ جوور زەینیەتێگ لە جەهان لەوای یەی کیەنی رووژنا مینێد گ هەرکە لە لووێ بووسێد و گومەیلێگ لەلێ هێز بەێدن، هەم تێرئاو بوود و هەم هاز یە گرێد تا وە ئێ رێە دریژە بەێدن.

جیا لە بەرهەمەگان، زەین کاک مەسعوود قەنبەری پڕ لە ئیدەیل نووە، هەر لە ئەو رووژە گ هاتە ناو کڵاس و دەسەپێ بۊ ئەڕای شێوەی تازەێگ لە دەرس دان تا ئێمڕوو گ هاتچوو داشتیمنە و هاوڕێ هەیمن، ئەڕام دیاری بۊە کەسەیلێ لەوای کاک مەسعوود تۊەنن نیشتمانێگ لە باوەتی ئەدەبی و فەرهەنگی ئاوا بکەن ئەر دەرفەت بەنە پێان و ئەڕ رێزێان بگرن گ ئەڵبەت وەداخەوە لە وڵات خوەمان هەرکە چووڵترە لەوای پفیلکێگ چێەسە بانتر و نیشتسە ئەو بانە و هەر پرشەی شەڕێ تیەێد، ئەمان دیاریە ئەو رووژە گ پفیلکەیل بتووقیەن و مێژگەیل ئاشتیخواز، پڕهاز و دەرەقەتدار بڕەسنە دەسەڵات دۊر نیە گ جەهان وە ناوەڕووک و زانستی سەقامدار و رەنگینە نە وە پف و تف.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *