کوڵ ئەمان دریژ / مازیار نەزەربەیگی

 

 

گەپ و گوڕێگ لە بارەی کوڵەشێعر وە مدوو خوەنستن چەن شێعر لە «ئحسان نەجەفی»

 

کوڵەشێعر لەوای شێوەیل ترەک لە ژانڕەیل ئەدەبی، کەم تا کوت و بێ ناو و نیشان هەر لە زۊەو بۊە، ئەمان وە ئێ شێوە گ ئێمڕوو دۊنیمن، دۊای وە دی هاتن سەردەم مودڕن، ئەڕای خوەێ یەی قوڕنەی دیاری، ریک و پیک کردێە و ئێمڕوو تا ئاستێگ زانیمن کوڵەشێعر چوەسە. لە سەردەم مودڕن وە مدوو وە دی هاتن بڕێگ ناوەڕووکەیل گ لە بان زەۊ وە هەبۊن رەسۊن، مرووڤ دی ئەو دەسگای قرچ قەۊ وخەیاڵی ئاسمانیە لە کیس دەێد، وە مدوو یە تەتیەێدە شێوەی ترەک لە نووڕستن وە جەهان، شێوەێ گ تۊەنیم بۊشیم لە کەم وەتن و فرەتر هۊردەو بۊن تیەێد. ئێ شێوە، ئایەمەیلێ گ سەرێان لە هەورەگان کەفتۊدە لا و منەی ژیان لە بان هەورەگان کردیان، هاوردسە خوار و ئێسە لەلێان تواێد گ لە بان زەۊ (یانێ قوڕنەی مادی) تەقچوو بێەن تا جواو ئەڕای پرسیارەیل خوەێان بۊننەو. دیاریە ئێ چۊنە مرووڤێ گ ساڵیان ساڵ لە بان هەورەگان ژیاس، ئێسە لە بان زەۊ تۊش گیر و گرفتەیل تایبەت وە خوەێ تیەێد تا بتۊەنێد لە نوو ئەڕای جەهان خوەێ، یەی بڕ تاریف نوو بۊنێدەو.

خود وشەی مودڕن لە بنەچەک وە مانای ئێرنگە یا نزیک وە ئێرنگەس، سە دی وەل ئەمر زۊنە هاوڕێ نیە و فرە جار دژ وەپێ وەسێد، چۊن تواێد لە “ئێرنگە” بژیەێد، وەل ئەمرێ گ ئێمڕوو وە دی هاتێە. سە وە قەوڵێ دکارت، دو پرسیار کوڵ ئەمان دریژ ئەڕای مرووڤ لە قوڕنەی ئێرنگە پێش هاتێە، یەگ م چۊ زانم؟ و دوێم، م چوە تۊەنم بزانم؟، و ئێ دو پرسیارە بوودە بنەوای فرە لە گەپەیل فەلسەفی و کوومەڵایەتی. دیاریە ناوەڕووک وشەی “من” یانێ «هەبۊن-فیزیک» لە بان زەۊ و چۊنیەتی «زانستن-زەێن» بوودە سەرچەوە و ئەوڕێبەر.

لە ناو هونەر و ئەدەبیات سەردەم موڕدن هەم ئێ گەپە داشتیمنە، وە تایبەت مرووڤەیل لە ناو ژانڕەیل ئەدەبی کووشینە تا ئێ تەقچوو دانە وە شێوەی ئێمڕووژین داشتوون. لە ئەدەبیات سەردەم مودڕن فرەتر تەتیەیمنە شێوەیلێ گ هانە شوون ئاشکارا و دپیەک کردن هەڵکەفتەیل، یانێ دو تایبەتمەنی عەقڵ مودڕن. یەکێگ لە ئێ شێوەیلە، شێعر و چیرووک کوڵە گ لە ئێ نۊسمانە تێکووشم وە مدوو خوەنستن چەن شێعر لە شاعێر کورد، ئحسان نەجەفی، گ نموونەیل خاسێگن لە کوڵەشێعر کوردی، چەوێگ بارمە مل چۊنیەتی ئێ شێوە لە ئەدەبیات.

ئێمڕووژ دی تاریف کردن شێعر کار بێ وەلیفەتێگە، ئەمان تۊەنیم بڕێگ تایبەتمەنی لە بێز چەو بگریم تا لە رۊ ئەوانە بزانیم، ئایا نۊسمانێگ شێعر هەس یا نە، ئەڕاێ کوڵەشێعریش هەر ئێ گەپە دیریمن. سە کوڵەشێعر جیا لە یەگ بایەس ئەو تایبەتمەنیەیل شێعریە داشتوود، بڕێگ تایبەتمەنی ئەڕای خوەێ دێرێد گ لە چوار بەش جیەو گرن. بەش یەکمێ هەر ئەو فیزیک و چۊزمان شێعرەسە گ چشت دیاریێگە. یەکمین تایبەتمەنی گ تەتیەیمنە پێا هەریەسە. لە ئێ بەشە تەنیا کوڵ بۊن لە بێز چەو نیە، بەڵکە بایەس ئێ کوڵ بۊنە وەل خاکەڕای شێعرەگە چفت بۊد، سە ئەڕای نموونە ئەر چەن لەت بنەیمنە پشت سەر یەک، تەنیا وە مدوو چۊزمان کوڵ، کوڵەشێعر وە دی نیەتێد.

بەش دوێم، بەش دەرۊنی و ئەو جۊلەسە گ لە توو دڵ ئەو شێعرە کەفێدە رێا. لە ئێ بەشە ئیمە تەتیەیمنە یەی ناوک یا یەی ناوەند. تۊەنیم تەنانەت بۊشیم هەر ئێ تۊەم و ناوکەسە گ کوڵەشێعر لەلێ چۊزە دەێد، سە گرنگترین تایبەتمەنی کوڵەشێعر هەریەسە. بەش سێیم لە یەی بۊنەوەر سەربەخوەی جیەو گرێد، هەرسەی تۊەنێد وەل بۊنەوەرەیل ترەکەو هاتچوو یا پەیوەندی داشتوود، ئەمان خوەێ وە جیا هەم مانا، رەنگ و دەنگ دێرێد. بەش ئاخر، بەش جمشت ناوەڕووکیە گ ئەو کوڵەشێعرە ئەڕای وەردەنگ، قۊل و دریژەو کەێد، یا لەوای یەی دار لە ناو زەێن وەردەنگ پەلەو دەێد. ئەڕای یەگ بزانیم یەی کوڵەشێعر، ئایا سەرکەفتێە یا نە، تۊەنیم لە ئێ چوار سۊکە بنووڕیمنە پێەو.

“وه دمچگ ته‌ور

بوو ده‌سەی ته‌مۊره بسازی

ئەمانێ

وه ده‌سەی ته‌مۊره

دمچگ ته‌ور

هه‌رگز!”

شێعر یەکم گ لە کوومەشێعر «گلوەدەرە» هەڵوێژانمە، لە باوەڕ من یەکێ لە خاسترین نموونەیل ئەڕای کوڵەشێعر کوردیە. لە لایەن چۊزمانی و فیزیکی دیاریە گ لە چەن لەت جیەو گرتێە، وشەی زیاتی نیەۊنیمن، ئێ کوڵ بۊنە خسار وە مانا نەڕەسانێە، چەوچە درس نەکردێە. فیزیک شێعرەگە هەر یە بایەس بوود، هەوەجە نەێرێد لەیە دریژتر یا لە یە چاخترەو بوود، هەر ئێ لەش و لارە گ دیەسەو، پڕ پووسێە.

لە لایەن ناوک یا ناوەند، ئیمە تەتیەیمنە ئیماژ دیارێیگ؛ پەیوەندی لە ناوێن دەمچگ تەور و دەسەی تەمۊرە هەر ئەو ناوکەسە گ گشت شێعرەگە لە توو ئێ تۊەمە چۊزە دەێد، دی ناوەند ترەک لە ناوێ وە دی نیەتێد، هەر وە ئێ ئیماژە، دەس خوەێ وەشنێد. لە لایەن سەربەخوەیی، ئیمە تۊەنیم لە هەر شێعر یا تەنانەت لە هەر چیرووکێگ، شوون پای بەرهەمەیل ترەک بۊنیمن، لە ناو ئەدەبیات ئێ چۊنە هاتچووەیلێ جیا لە یەگ سروشتیە، بایەس بوود، چۊن ئیمە دنیای جیا لە یەک نەیریم، ئەمان ئێ هاتچووە بایەس لە رێ زەێنی ئەو نۊسەر یا شاعێرە، هێڵ فکری تایبەت وە خوەی بۊنێدەو گ لەێرە ئێ گەپە دۊنیمن. وە تایبەت هەنای بزانیم کاک ئحسان لە وڵاتێگ وە دی هاتێە و ژیاس گ لە هەر ماڵێگ چەنان تەمۊرە هەس، و ئەو زەێنیەتە دی لە ئێرە وە شێوەی سروشتی لە ناو شێعرەگە رێداگرێد و بوودە نۊنەر یا نیشاندەر ئازمان ژیانیش.

لە ناو بڕێگ لە شێعرەیل سەردەم ئێمڕوو ئیمە تەتیەیمنە هاوماڵی کردن بۊنەوەرەیل گیاندار و بێ گیانێ گ هەم تۊەنن وەل یەکا راوهات و پێشینە داشتوون و هەم تۊەنن دژ وە یەک بوون، لەوای دز و قازی، پێنۊس و چەک، لەوای فرێشتە و شەێتان، وەفر و خوەر، لەوای سان و ئاو و فرە نموونەیل ترەک. ئێ چۊنە لفانەسازیەیلێگ ئەگەر وە درسی لە ناو یەی پرووسەی نوو بچنە گژ یەکا، وەل خوەێا گاجار ساختارچەکانن ناوەڕووکی تیەرێد، یانێ گاجار مانای نوو دەێدە یەی هەڵکەفت زۊنە و ئاشنا، و ئەو مانای نووە تۊەنێد یەی ساختار نوو لە ناو زەێن ئیمە بنەێدەو. لە ئێ شێعرە ئیمە تەور و تەمۊرە دۊنیمن گ وەل یەکا هەم پێشینە دێرن و وەل یەکا پەیوەندی خوەن و هەم تۊەنن دژ وە یەک بووسیەن. هەر ئێ هاوماڵی کردنە ئەڕای ئیمە راوهات وە دی تیەرێد، و هەر یە بوودە ئەو دریژە دان ئێ شێعرە لە ناو زەێن ئیمە. سە ناوەڕووکێ تەنیا یە نیە گ بۊشیم تەور تۊەنێد، تەمۊرە درس بکەێد، ئەمان تەمۊرە نیەتۊەنێد تەور درس بکەێد! یە تەنیا ئەو چشتەسە گ لە خوەنستن یەکم وە دی تیەێد، ئەمان دۊای ئەوە تۊەنیم ئێ ئێماژە پەیوەندیێ بەیمنە فرە چشتەیل، ئەڕای نموونە یەگ تەور تۊەنێد نۊنەر ئایەمەیل گرژ هەڵاتێ بوود گ تۊەنن کارەیل خاسیش بکەن، کارەیل هونەری خاس، گ ئەو کارەیل هونەریە دی لەنوو ئایەم گرژ هەڵاتێ وە دی نیەتیەرێد و ئێ سیکڵە داچەکنێد. یا تۊەنێد پەیوەندی بۊنێدەو وە بڕێگ لە نیشتمانەیل گ ئەو دسەڵاتدارە لە رۊ زانستی مەژبوورە بڕێگ کارەیل وە زوور داتەک لە ئەو کوومەڵگا بقومنێد، ئەڕای نموونە پرووسەی پەروەردە کردن مەردمێ گ تۊش نائاگایی و شەڕ هاتنە، تۊەنێد مەژبووری یا تەنانەت گاجار تن و تێژ بوود، ئەمان دۊاخر دەسکەفت خاسێگ داشتوود و مەردم ئاگاهەو بکەێد، رووشنەو بکەێد تا وەرە وەرە ئەو تن و تێژیە لاچوود. یا تەنانەت زانستی مرووڤ لە فرە جی تۊەنێد تن و تێژ بوود، ئەڕای نموونە تۊەنێد بۊشێد ئەگەر ژن و پیاێگ هاز یەگ مناڵێگ هەێوەت بکەن، نەێرن، نەبایس ئێ کارە بکەن، چۊن بوودە مدوو شەڕ، بوودە مدوو یەگ ئەو مناڵە بوودە قوتەێگ و دۊاخر قوڕگ کوومەڵگای خوەێ بگرێد و مردارێەو بکەێد، سە دۊنیمن ئێ تن و تێژیە دۊاخر دەسکەفت خاسێگ دۊنێدەو، چۊن ئێکەش دی کووشن یەکم بەستەر کار درسەو بکەن، ئێکەش بچنە فتراق مناڵ هاوردن و دی رەسنەو ئەو کەسە گ دێان داسە پێ، لە رۊ هەوا نان وەپێ نیەێد! سە دی لە شوون تارمایی و چارەنۊس نیەچن، شێوە و ساختار زانستی نەنەو. یە هەر ئەو ئاکامەسە گ مودڕنیسم لە شوونێ بۊە.

سە ئیمە تایبەت وە زەێن خوەمان، و هەر ئێ جوور وەل ئازمانەیل هاوبەش زەێنی و مانایی شاعێر گ لە ناو ژیان و کوومەڵگا ئەڕامان پێش هاتێە، تۊەنیم لە ئێ شێعرە ئەو ناوەڕووکە گ توایمن، بگریمن و دریژە بەیمنە پێ. «ئدمۆند ھووسێرل» لە ئێ باوەتە باوەڕ دێرێد گ بندرس یەی مژارێگ هەمیشە وەل راسیەتەو دۊزاێدۊز نیە بەڵکە پەیوەندی دێرێد وەل چەترگیان ئەو واتە لە ناو زەێن ئیمە، یا تەنانەت زەێنەیلێ گ وە مدوو ئازمانەیل هاوبەش، وەل یەکا هاتچوو مانایی دێرن.

لە ناو شێعرەیل ترەک ئحسان نەجەفی هەم ئیمە ئێ داچەکانن ساختارە وە مدوو رۊەڕو کردن دو ئەمر مانایی دۊنیمن گ بوودە مدوو وە دی هاتن چەنان رواهات زەێنی ئەڕامان، لەوای:

“داربڕێ تواستیا

سیایەی داره‌یلێگ ک بڕۊ، هه‌ڵگرێ

تێژیی قاقه‌ز ده‌سێ بڕی!”

یا

“داس

شائر ورسێ و

گه‌نمجاڕێ

ک سه‌دان مه‌ل

له تێیا لانه كردنه”

یا

“مه‌رگ پیاگێگه

ته‌نیایی ژن نه‌زۆكێگ و

زه‌وی مناڵدانێ ئجاره‌یی!”

یا

“هه‌م سه‌رنه‌یزه

هه‌م پایەی که‌مانچه‌گەی تو

هه‌ردگ

داچقیه‌نه سه‌ر دڵ خاکا

یه‌کمی زامدار کەی و

دوێمی ساڕێژ!”

جیا لە ئێ شێوە، لە ناو شێعرەیل ترەک کاک ئحسان گاجار تەتیەیمنە هاوتا و چفت کردن دوان ئیماژ جیا لە یەک تا ئێ هاتچوو کردنە دۊاخر بتۊەنێد ئەڕای ئیمە مانا درس بکەێد:

“له دیوار ئه‌دارەی کار چیه بان و

سه‌رتاسه‌رْ هه‌ساره سیمانیه‌گەی

داده ده‌م پاوه و

بێ ئیه ک چشتێگ بوینێوه

هه‌ڵوه‌گه‌ردیا،

مرۊژەی کارگه‌ر!”

لە ناو ئێ کوڵەشێعرە گ لە کوومەشێعر «هه‌رمای سان له ژێر پای تو گلوه نه‌بۊ» هەڵوێژیاێە، ئیمە یەکم تەتیەیمنە یەی نۊسمان گ پسای گوزارش دەێد، ئەمان هەنای رەسێدە لەت ئاخر بوودە شێعر، چۊن لەورەسە گ رەسیمنەو پسای وەل دوان ئیماژ هاوهێڵ پێش چیمن، و یە کار هونەرە. هەرسەی لە ناو نۊسمانەیل تریش ئێ گەپە هاتێ بۊنیمن، ئەمان ئەو چشتە گ وە تایبەت یەی نۊسمان کەێدە شێعر هەر ئێ ئازمانەسە گ لە شێوەی نووڕستن شاعێر، لە شێوەی هۊردەو بۊنێ وە دنیا وە ئیمە رەسێد. هزاران مووریژ لە دەر و دیوار چنەو بان، ئەمان یەی شاعێر تۊەنێد ئێ ئیماژە داچەقنێدە بان ئیماژ ئدارەێ کار و هاڵ و ڕووژ کارگەرەیل ئێمڕووژین وەپێ شیەو بکەێد، چۊن شاعێر وە ئێ شێوە نووڕێدە جەهان خوەێ و چشتەیلێگ دۊنێد یا وەپێان رەسێد گ لە چەو و زەێن ئایەمەیل ترەک دۊرە. ئێ هەڵکەفتە جوور تام و خوا کردن یەی نۊسمانە، و هەریە بوودە مدوو یەگ شێعر ئەڕای وەردەنگ چێزبەخشەو بوود، لە ناو زەێنێ بکەفێدەو جۊلە تا لە هۊرێ بمینێد. ئێ تام و خوا تۊەنێد یەی ئیماژ نوو بوود، تۊەنێد یەی ئاماژەی فەلسەفی بوود، یا تۊەنێد هەر ئەو وینە بوودە گ هەر رووژ ئایەمەیل دۊننێ، ئەمان لە بانێ خاس هۊردەو نەۊنە و شاعێر ئێ کارە ئەڕایان کەێد، وە تایبەت لە ناو کوڵەشێعر وە مدوو ئەو تایبەتمەنیەیلە گ شیەو کردیم، ئێ ئاکامە دۊنیمن و ئحسان نەجەفی هەم وە درسی کەفتسە بان ئێ هێڵە و وە خاسی پێش چێە، هەرسەی بایەس هۊرێ بوود لە بانان وە دواژەبۊن نەڕەسێد.

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *